|
Dadeski angrusti
|
|
Mo dad, sar
suveniri andar o logor andas e xronutni btonxijaki astma, angrusti, o
dindo-godjipe savo zhal lesa thaj lačho vorbipe gernanikane čhibasa. Ko brś
1999. majanglal semas an-o Vaśington pe Holokaust konferencija a majpalal
thaj an-o foro Kolin an-e čeśka po phravdipe anglune romane gimnazijako an-e
lumija. E Roma ni reparen o alav Holokaust. Koleske si len aver anav,
Porajmos, so si - xalimos.
An-o Vaśington andas pe o alav te uladol pe
odśteta e Romenge pala o Holokausto.
Lindo si
lenge o sumnakaj, ikaldinos e danda, ćhindos e kleja thaj naja. E Roma ni
indjarenas pesa love. Zhanenas kaj si kova bimolni xartija an-o naśipe thaj
tradipe andar jek phuv an-e aver.
Vaj o sumnakaj, o sumnakaj si univerzalutno,
alxemijaki supstanca, molni sa katar e manuśa thaj thema. An-o Kolin dikhlem
romnjen pherdo kolin sumnakajesa thaj muruśen angrustenca katar o śulado
sumnakaj, bare sar e šibicaki kutija.
E uloga mrrne familijako an-o Holokaust si cikni. Śaj
phenav lazhavnes, vi dav ma godji sar istarrdem an-e mo gindipe kana hanadem
an-e me bikako escajgo thaj dikhlem kaj voj lokharrdas e xoljarike okupatores
pala jek rrojorri pe sajvaki rovljorri sas svastikako źigo.
Andar me papaohko bajrakarrdipe an-e kova vakti ni
zhanglol-pe khanči, ama vakarelas kaj baśalindos ćidelas e legitimacie katar
go śaj. Gija, kana varko katar e bukadar askejra an-e čačanesko them andar
kej drom marelas po udar – Putre! Save sen?! – von lenas te vrrknin – Amen
sam amare! Vi kova ni teljarrdas le an-e opśtina te rodel marutno staźo thaj
penzia.
-Va, bre, akana pala o maripe savorre si anglalmarutne,
jekto amen e Roma khanči? -Amen aśundam, Nikolićeja, - phučel telal e
opśtinako ćata - kaj tu će bandasa baśaldan thaj e četnikorenge thaje Njemcorenge!
– Pa, si - ni del pe o phuro, -a an-o refreno rromanes akuśavas lenge deja
komunistikani, gindinav, faśistikani! A o ćata: -A kaj tu kova mardan tu,
Nikolićeja? – Pa, ni ingarrdem e jagali no e ćejmane! - Thaj? - Baśalavas
marimaske djilja. -Save, mesalake? –Pa, mesalake, „So maren-pe mrrne
misluri"!
Gija pelah lesko manglipe te rodel thaj kapitalizovi e
marimaske pharimata. Me bika seha majbari śansa pe rrojorraha.
Voj, kova
zhanglilah pe majpalal, majbaro paposko śanutni biamalin thaj okupatorka,
vakarelas pherasandoh kaj o papo marelas pe po „kapa plajin thaj duśeko
umal“. A po phučipe sar o papo ni del pe godji andar o vakti okupatorengo,
lokhes mothavelas – Sar te del pe godji kana matilas saranda the jekto thaj
?i akana ni nernisaljo.
Mo dad lijas majbari marimaski vraśala pe peste pala sa
e familija. Sar tek regrutovime askeri istarrde le po anglipe e okupacijako
paśa o Blac thaj e Bugarskaki bar.
Kotar si indjarrdo, prrnenca, an-e bari
kolona istarrdutnenge vastenca truśulime pala o śoro, majanglal an-o Nišesko
Lageri, andar savo ramosarrdas o Rade Drainac an-e pi pustik „Kale djivesa“.
Paćav kaj o Rade dikhlas me dades, thaj duj tate jasva, sar ramol an-e po
djivesesko ramope, pele-tar an-e śolja kafava vaj raćija.
Sebet golestar kaj
seha le artiljeresko čino sar kaplari e Thagarutne askerlukosko e
Jugoslavijako, mo dad si deportovime an-o oficirengo bućarrno Lageri
(Offlag) paśa o Lajpcig thaj ni iklisto andar o dimnjako, ačhilo zhuvdo.
Ni delas but vorba andar kola logoreske djivesa. Majanglal
pe peste lias simpatija e logoreske anglaśoruarrdas leske azginutne
grasnja savi gia dijas ano azginipe thaj khonik naśti paśolas lake.
Mo dad
rodijas andar o strojo te iklel, paśilo bidarando, istardas la utrujal korr
thaj vakarrdas lake nesave alava an-o kan, pala kova e grasnji dijas pe
polokes rigate pe phuv.
Nikaske ni mangelas te vakarel ko alava, a mangasa te
provisaras len po zheki thaj pe khanja an-o obori. A okova ko pinzharelas o
pero amare paposko Joso Nikolićesko, majbare zhambasesko, trgovcosko thaj
grastunesko atnesko kaj istn-o uźicesko them, pe leste amen e Nikolićen an-o
Čačko akharenas Joseske, zhanelas katar mo dad lijas o zhanipe o azgiluko ke
grast te peravel.
Pala e cigareta lindi e komandatostar, mothavdas po
dujto zhanipe. Dadesko S-alt saksofon sas phanglo ano bućarrno Lageri thaj mo
dad sig ćerdas lageresko orkestro thaj baśalelas e ślagejra pe oficirenge
godeturi thaj tanz-baluri.
Sas kola djivesa bare rizokosko kaj an-e sutimasko kher
e poljskake oficijra kerenas duma pala leski likvidacija sebet e kolaboracia
e faśistonenca.
Angla lengo zhungalipe thode pe aver butzhene leske amala
save mothavde andar lesko solidariteto, vi vov pala o baśalipe, piro
xonorari, e cigarete thaj e čokolade, ulavelas sakonenca jekthanes an-e
baraka. Aver djivesa, zhi ko mukljardipe, beśelas sar aver phangle, bući
ćerdinos pe gaveski umal.
Me dadeske lungi naja po čačo vast, save phandenas e
klapne thule tonorengo, śujrakarelas sumnakuni agrusti e inkrustirime
inicijalenca leske anavesko. – Kova si lesko pokloni andar e Germanija, andar
o Lager - putarrdolas o papo an-e anglune faze pe matimasko.
Jekdrom leske mo
dad vakarrdas kaj ko angrusti dijas le e raśajin e gaveske umaljako kaj
ćerelas bući, naimaske pala e kamibaske buća. Kova naj sas jekhipe an-e ko
vakti, vaj e źiśkinje sas korrkorrne an-e phuv savi e muruśen bičhaldas an-o
maripe po front.
A akija dikhlas po
baro thaj sasto logoraśi . Mo dad. Vaj o kamipe, o kamipe si univerzalutno,
astralutno, na but istarrdo barikanipe, jekhavno molno maśkar e thema,
manuśa, thaj lumije.
– Na te del o
del te putren tumaro muj angla leste - xolutne konspiracijasa phenelas o
papo, - a śaj pala ko vorba andar e angrusti avelas sar reslipe kodo
kamibaski afera, inća ane Gemanija tumari bipin?arrdi phen vaj phral!
Mo dad, sar
suveniri andar o logor andas e xronutni btonxijaki astma, angrusti, o
dindo-godjipe savo zhal lesa thaj lačho vorbipe gernanikane čhibasa.
Jekdom an-o hoteli „Rivijera“ an-e Pula, mi phen istarrdas le pe
recepcia sar vakarel jekhe turistkinjasa andar e Germanija.
Sar kaj sas
amenge sa e averutne zhiba pinzharrde andar e kinoske sale, voj sa ćhinji
prastijas ke dej te mothavel: -Eke o dad tele vakarel varesave glumicasa po
glumačko čhib!
Anglal mo
zhape an-o JNA śileste 74-tone po otok Vis, mo dad, čhindo nasvalimastar,
andar o pato, ikaldah pi angrusti thaj čhutas le an-e mo paśacikno naj. –Kava
si će mrrno pokloni thaj amajlija, te arakhel tu inća. Arakhla gaći śaj, na
bistre kaj seha maje baro barikanipe.
E nagrusti araklem thaj indjarrdem.
Sa zhi jek jrat
kana ačhilam xarrne pala o pućinipe an-e kafana ko barba Nika po Vis. Rodijem
uzhilipe e mornarestar Željkostar andar e Tuzla. Rodijas e angrusti sar zalogo.
Gija ikaldem me pharrnaven andar o lazhavipe.
An-e kova reslas ma e prekomanda.
Uladilam o Željko, dadeski angrusti thaj me.
Majpalal pe lumija čhudijas amen o phralikano maripe. Sebet mo genetikako
lekhavipe ni marrdem ma. Pe savi rig sas e angrusti?
Me dadesko
mulipe aśundem an-e Ploče.
Po paruvdipe avilem bi angrustako.
Darav kaj mo
dad ko askerutno bidikhipe thaj čhorrdipe sumnakune manajesa leske kamibasko,
kaj si sa maśkar e manuśa molno, pere, sar thav maśkar okoja thaj akija
lumija, śaj ni jertisarelas.
Jovan
Nikolic írását szerb nyelvről Ruzdija Russo Sejdovic fordította romanira
kathanodrom.hu
 |
Nema komentara:
Objavi komentar